Buk pospolity

Dzięki wspaniałemu wiosennemu i jesiennemu ubarwieniu liści jedno z naszych najpiękniejszych, a zarazem najważniejszych rodzimych drzew lasotwórczych. Na stanowiskach leśnych wyrasta w majestatyczne drzewo osiągające do 40m wysokości z gęstą i wysoko osadzoną koroną. Na odkrytej przestrzeni zaś korona często szersza niż wyższa, z gałęziami sięgającymi ziemi, osadzona na mocnym grubym pniu o wyjątkowo gładkiej korze przez całe życie drzewa. Pierwotny zasięg występowania podgatunku głównego subsp. sylvatica obejmuje większość Europy od południowej Szwecji po Sycylię i północnej Hiszpanii aż do morza Czarnego, gdzie przechodzi w podgatunek subsp. orientalis. Preferuje klimat oceaniczny z wilgotnymi latami i niezbyt mroźnymi zimami - w Polsce w stanie naturalnym buk nie występował na Warmii i Mazurach, osiągając tu północno-wschodnią granicę swojego zasięgu. Drzewo długowieczne, dożywa ponad 300 lat. Najwyższy krajowy okaz liczy sobie 327 lat, ma 678cm obwodu i 35m wysokości (wg C. Pacyniaka '84). Również stosunkowo późno dojrzewa, dopiero mając ok. 30 lat po raz pierwszy kwitnie. Rośnie dość wolno, wymaga gleb żyznych. Dobrze znosi podłoże wapienne tworząc prawie jednogatunkowe buczyny. Lasy takie stanowią odrębny ekosystem charakteryzujący się bardzo małą ilością podszycia spowodowaną nikłą ilością światła słonecznego przedzierającego się przez gęste korony drzew. Przez prawie cały okres wegetacyjny panuje w nich półmrok. Istnieje jedynie ok. 20 gatunków roślin mogących rosnąć w czystych gatunkowo buczynach i są to przeważnie byliny wypuszczające liście i kwiaty wczesną wiosną, zanim rozwiną się liście buka. Opadające liście buka tworzą grubą warstwę próchniczą dającą idealne warunki rozwoju licznym gatunkom grzybów, które pozostają jednocześnie w symbiozie z bukiem. Liście dobre także do kompostowania. Drzewo odporne na działanie wiatrów. Tak jak doskonałym jest drzewem dla otwartych przestrzeni, tak źle nadaje się do środowiska miejskiego. Wymaga wiele miejsca do rozwoju, a mocne zacienienie terenu nie zawsze jest mile widziane na osiedlach. Drewno buka ma barwę czerwonobiałą, jest twarde i ciężkie, lecz nietrwałe, łatwo się rozszczepia. Na wolnym powietrzu i w warunkach niezmiennie wilgotnych rozkłada się po 10 latach, w warunkach niezmiennie suchych po 800 latach. Znajduje jednak wielorakie zastosowanie, szczególnie dawniej robiono z niego osie wozów, trzonki narzędziowe, przybory kuchenne i było jednym z ważniejszych materiałów budulcowych, ale tylko wewnątrz, gdyż wystawione na warunki atmosferyczne próchnieje w ciągu pięciu lat. Kora i liście służyły do garbowania skór. Wyśmienite drewno opałowe, obecnie przerabiane przede wszystkim na meble, parkiety i toczoną galanterię drzewną (daje się łatwo polerować i barwić). Orzeszkami bukowymi - bukwią żywi się 26 gatunków ptaków i liczne gatunki ssaków, dawniej tuczono nimi świnie. Jadalne także dla człowieka, smak pośredni między słonecznikiem a dynią, na surowo jednak tylko w małych ilościach, gdyż zawierają alkaloid faginę. Można je za to prażyć jak kasztany lub po wyłuskaniu gotować. Zawierają dużo tłuszczów i tłoczy się z nich doskonały olej spożywczy. Pozostałości po tłoczeniu wypiekano w pożywny chleb.
Z długich, zaostrzonych i odstających brązowych pączków dopiero w V rozwijają się jasnozielone liście, początkowo harmonijkowato pofałdowane wzdłuż nerwów i orzęsione. W ciągu lata robią się coraz bardziej ciemnozielone a jesienią przybierają różne odcienie brązu, pozostając szczególnie u młodych drzew przez zimę na gałęziach. Są osadzone na pędach skrętolegle, długości 10 - 15 cm, jajowatego kształtu i z krótkim ogonkiem, całobrzegie, z 5 -9 parami nerwów. Ustawiają się tak na gałęziach, aby się nawzajem nie zasłaniać. Także w V pojawiają się rozdzielnopłciowe kwiaty, męskie jako zwisające okrągłe kotki koloru żółtego do czerwonego, żeńskie bardziej sterczące i zielonkawe. Od X dojrzewają kolczaste owoce, rozchylając się na cztery klapy i uwalniając od jednego do dwóch trójkanciastych orzeszków. Kiełkują one często w dużych ilościach następnej wiosny. Zaskakujące są duże nerkowate liścienie siewek, które swym kształtem w żaden sposób nie przypominają liści bukowych. Kora gładka, cienka, lekko błyszcząca, jasnoszara.